Derde zondag van de maand 2016/2017

Elke derde zondag van de maand (behalve in de zomermaanden en in december) wordt er van 14:00 - 15:00 uur een lezing gegeven door een deskundige over een geologisch of archeologisch onderwerp. De spreker en het onderwerp worden ook via lokale media aangekondigd. De kosten zijn de normale entreeprijs voor het museum.

N.B. Voor (het zeldzame) geval meer bezoekers de lezing willen bijwonen dan er zitplaatsen zijn geldt de regel "vol is vol". Er kan niet vooraf een zitplaats gereserveerd worden.

Zondag 19 november 2017, 14:00 uur

Wonen en werken in het Mesolithicum - opgravingen aan de Staringlaan te Soest.

Lezing door drs. Milo Verhamme, Centrum voor Archeologie van de Gemeente Amersfoort.

Als u wilt weten hoe een voormalig korfbalveld in Soest het duurste stuk grond van de gemeente werd, kom dan naar de lezing over de archeologische opgraving aan de Staringlaan. Archeoloog Milo Verhamme vertelt u over de Midden-Steentijd vindplaats die er in 2013 werd ontdekt en in 2015 werd opgegraven. De voorlopige resultaten werpen een nieuw licht op de aanwezigheid van jager-verzamelaars in Midden Nederland en het landschap waarin zij leefden.

Zondag 15 oktober 2017, 14:00 uur

Tijdreizen, archeologie van het Gooi.
Lezing door Drs. Sander Koopman

In deze lezing gaat u mee op reis door de tijd en maakt u kennis met het archeologisch verhaal van het Gooi. U krijgt te zien hoe het landschap vorm heeft gekregen en wat onze voorouders allemaal in de grond hebben achtergelaten.
Na afloop van de lezing volgt een rondleiding langs de nieuwe archeologische tentoonstelling Gevonden voorwerpen.

Drs. Sander Koopman is is de initiatiefnemer van de tentoonstelling "Gevonden voorwerpen". Hij is voorzitter van archeologievereniging AWN Naerdincklant, medewerker bij Geologisch Museum Hofland en hoofdredacteur van het tijdschrift Archeologica Naerdincklant.

Zondag 17 september 2017, 14:00

De Loosdrechtse Porseleinfabriek boven water
Lezing door Ernst Haselhoff Lich Kasteleijn, Stichting Loosdrechts Porselein

De fundamenten van de 18e-eeuwse Loosdrechtse porseleinfabriek zijn bij de opgraving in het jaar 2000 blootgelegd. Ovendelen, gemetselde resten en veel productiemateriaal kwamen daarbij tevoorschijn en vormen zo een rijke bron aan gegevens over de 216 jaar verborgen gebleven geboorteplek van dit exclusieve Hollandse porselein, dat eertijds kamer en tafel sierde van de welgestelden. Helaas is het eigen archief van 'de fyne porcelain fabriecq van de oude Loosdrecht' nog steeds niet gevonden, maar met deze archeologische vondsten kan nu meer inzicht worden verkregen in het productieproces en kan de productielijn aanvullend worden beschreven.

Ernst Kasteleijn was ten tijde van de opgraving de projectleider en één van de amateurarcheologen ter plaatse en is nu bestuurslid van de Stichting Loosdrechts Porselein (www.slop.nl). SLOP is opgericht naar aanleiding van deze opgraving en houdt zich bezig met de conservering, expositie en verdere studie van de gevonden objecten welke ook deels te zien zijn tijdens de tentoonstelling in Hofland.

Zondag 21 mei 2017 14:00

Aardbevingen in Nederland.
Lezing door Dr. Bernd Andeweg, geologie docent Vrije Universiteit

Aardbevingen. Nederland was er tot een aantal decennia geleden weinig mee bekend. Tot een flinke aardbeving in 1992 bij Roermond plaatsvond. Deze beving, met de kracht 4.8 op de schaal van Richter, is de zwaarste aardbeving die in Nederland door het KNMI is geregistreerd. Inmiddels zijn de woorden ‘aardbeving’ en ‘Nederland’ direct verbonden met ‘gaswinning’ en ‘Groningen’.

Bernd Andeweg zal zowel de natuurlijke als de door menselijke activiteiten veroorzaakte seismiciteit in Nederland bespreken. Daarbij benoemt hij ook oorzaken en gevolgen. Hij zal dus niet alleen ingaan op de geologische achtergronden en gevolgen, maar ook op de situatie waarin de bewoners van gebieden waar gas wordt gewonnen terecht zijn gekomen. Een problematiek met naast aardwetenschappelijke, ook allerlei andere maatschappelijke kanten.

Zondag 23 april 2017 14:00 uur.

Het Hoe en Waarom van onze unieke aardse plaattektoniek.
Lezing door Frank Beunk, em. geologiedocent Vrije Universiteit

Onze Aarde is de enige planeet in het zonnestelsel met plaattektoniek. Daar moet dus iets bijzonders aan de hand zijn. Plaattektoniek blijkt de koelmachine van het hete aardinwendige te zijn. Plaattektoniek is nauw verbonden met convectie in de aardmantel, maar over de manier waarop de een aan de ander is gekoppeld bestaat nog veel misverstand.
We zullen nagaan wat platen nu precies zijn, welke krachten er op werken en wat platen uiteindelijk voortdrijft. Uiteindelijk komen we op een verrassende conclusie: plaattektoniek bestaat dankzij de oceanen! Daarom heeft alleen de Aarde plaattektoniek.

Frank Beunk is petroloog met, zoals hijzelf zegt, structureel geologische neigingen. Als onderzoeker heeft hij veel specialistische kennis van o.a. Scandinavië. Als docent heeft hij studenten jarenlang onderwezen in de bouw van de aarde. Hij is nog steeds zeer geïnteresseerd in plaattektonische processen en van zijn hand verscheen onlangs het artikel "Wat drijft plaattektoniek" in het tijdschrift "Grondboor en Hamer".

Zondag 19 maart 2017 14:00 uur.

De Chicxulub meteorietinslag, aardbevingen, de Indiase Deccan Traps en tsunamis.

Lezing door Prof. Jan Smit

Zoals velen bekend is veroorzaakte een kolossale meteoriet inslag zo'n 65 miljoen jaar geleden een gigantische catastrofe. De inslag vond plaats in wat nu Mexico is. De inslagkrater Chicxulub is dan wel bedekt door jongere afzettingen, maar is nog steeds te herkennen en er is inmiddels in geboord. Het is nu overduidelijk dat de Chicxulub inslag, die op de hele aarde zijn sporen heeft nagelaten, aan de basis stond van het grote uitsterven van vele diergroepen, waaronder de dinosauriers.
Ogenschijnlijk hebben de andere in de titel genoemde zaken daar niets mee te maken, maar daar komt langzamerhand verandering in. Zo reisde Jan Smit naar de enorme plateaubasalten die zich in India bevinden, de Deccan Traps. Kunnen die een relatie met de inslag hebben? De berekende Richter schaal 11,5 magnitude aardbeving van de inslag heeft wellicht de uitvloeiingen van de Deccan Trap lavastromen versneld op gang gebracht en bijgedragen aan de uitstervingen.
De vorming van grote tsunamis in Noord Amerika zijn mogelijk ook door aardbevingen in beweging gebracht. De recente vondst van een tsunami-afzetting in Noord Dakota belooft veel nieuwe informatie, omdat de tsunami allerlei levensvormen heeft toegedekt en gepreserveerd…

Het jarenlange wetenschappelijk onderzoek van professor Smit aan de complexe problematiek van de Krijt-Tertiairgrens is onlangs door het Koninklijk Geologisch Mijnbouwkundig Genootschap bekroond met hun hoogste eer, de uitreiking aan hem van de Van Waterschoot van der Gracht penning.

Zondag 19 februari 2017 14:00 uur.

Gevaren en gunsten van het Italiaanse vulkanisme: op weg naar kritieke toestanden...?

Lezing door Dr. Manfred van Bergen

De vulkanen van Italië staan al eeuwenlang in de wetenschappelijke belangstelling en hebben een onuitwisbaar stempel gedrukt op de geschiedenis en cultuur van het land. Naast de gevaren van uitbarstingen heeft het vulkanisme ook talrijke voordelen gebracht. Na een introductie van de geodynamische context komen beide aspecten in de lezing aan de orde. Speciale aandacht zal worden besteed aan recent onderzoek naar dreigende activiteit in het vulkanische gebied rond Napels en de zoektocht naar diepe geothermische energiebronnen in Toscane.

Dr. Manfred van Bergen was tot aan zijn pensionering werkzaam als hoofddocent aan de Faculteit Geowetenschappen in Utrecht. Hij heeft speciale belangstelling voor vulkanisme in al zijn facetten en bestudeerde wereldwijd talloze vulkanen, onder meer in Italië.

Zondag 22 januari 2017 14:00 uur.

Geologie en Wijnbouw

Lezing door Edward van Riessen

De oudste resten van wijnstokken dateren uit de Krijt Periode en zijn ongeveer 70 miljoen jaar oud. De eerste wijncultuur ontstond zo’n 8000 jaar geleden in de streken rond de Kaspische Zee.
Goede wijn maken is niet eenvoudig en het resultaat wordt onder meer beïnvloed door het type druif, de verzorging van de wijngaard, het klimaat, de weersomstandigheden tijdens de groei, de ligging ten opzichte van de zon, het gesteente, de bodemvorming en de vinificatie.
Geschiedenis heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van wijnstreken.

Wijn kan een mooi eindproduct zijn en soms kunnen we het verschil proeven tussen de verschillende bodems waarop eenzelfde soort druif groeide.
Het moge daarom duidelijk zijn dat dit verhaal niet compleet is zonder proeverij.

Geoloog Drs. Edward van Riessen studeerde in Leiden en heeft een lange loopbaan bij Shell achter de rug als exploratie- en productie geoloog. Sinds 1998 is hij als consultant werkzaam voor training in dit vakgebied.
In de loop der jaren heeft hij de nodige kennis opgedaan van wijn in al zijn facetten, waaronder de relatie met de ondergrond.

Vanwege de aan deze lezing gekoppelde proeverij wordt van de deelnemers een extra bijdrage gevraagd van € 3,- ter bestrijding van de kosten.

Zondag 20 november 2016 14:00 uur.

Schaliegas.

Lezing door Dr W. J. Evert van de Graaff.

De opkomst van schaliegas en schalieolie heeft de energiemarkt in de VS en daarmee van de hele wereld, fundamenteel veranderd. In plaats van een netto-importeur te zijn van aardgas, exporteren de VS nu vloeibaar gemaakt gas [LNG]. De olieproductie is door de opkomst van schalieolie in de laatste 10 jaar bijna verdubbeld van ~5 miljoen/vaten/ dag tot ~10 miljoen/vaten/dag.

Dit is mogelijk geworden door de grootschalige toepassing van twee relatief nieuwe technologiën: 1) horizontaal boren, en 2) ‘fraccen’ [= openscheuren van slecht doorlatend olie- of gashoudend gesteente].

Dit succes in de VS is gebaseerd op een combinatie van factoren: 1) gunstige geologische omstandigheden, 2) goede industriële infrastructuur [> grote verscheidenheid van bedrijven actief in de olie- en gasindustrie], 3) de landeigenaar is gewoonlijk ook de eigenaar van de daaronder voorkomende delfstoffen, en 4) relatief dun bevolkt land.

Keerzijde van dit economische succes is het grote ruimtebeslag van de winning van schaliegas en schalieolie, en de perceptie bij het grote publiek dat ‘fraccen’ veel milieuschade [bijv. vervuiling van drinkwater] veroorzaakt.

Naast de technische aspecten, komen ook de milieuaspecten van de winning van schaliegas en schalieolie aan bod. Tot slot wordt de Nederlandse situatie besproken, inclusief het moratorium op opsporingsactiviteiten.


Dr. W. J. Evert van de Graaff heeft na zijn promotie te Leiden van 1971-1978 als veldgeoloog gewerkt bij de Geological Survey of Western Australia. In 1978 overgestapt naar Shell waar hij als produktie geoloog wereldwijd gewerkt heeft aan de ontwikkeling van olie- en gasvelden.
Na pensionering in 2003 gevestigd als zelfstandig consultant. Voornamelijk actief met het geven van cursussen aan de olieindustrie in de ‘Derde Wereld’. Daarnaast ook ad hoc advieswerk zoals bijvoorbeeld het begeleiden van geothermische boorprojecten, en als specialist ‘ondergrond’ bij de Commissie m.e.r. (milieueffectrapportage)


Deze lezing vindt plaats in het kader van onze wisseltentoonstelling: "Energie - waar gaat dat heen?"

Zondag 16 oktober 2016 14:00 uur.

De mogelijke rol van kernenergie in de energietransitie.

Lezing door Dr. Ir. Imme de Bruijn.

Onze huidige patronen van energiegebruik leiden tot ongewenste effecten, zoals de verdere toename van het CO2-gehalte in de atmosfeer. Europa is echter de weg ingeslagen naar meer hernieuwbare energie, vooral in de vorm van windenergie en zonnestroom. Deskundigen verwachten dat in 2030 hoogstens 30% van de energie in Europa hernieuwbaar zal zijn, ondanks grote inspanningen en forse investeringen.

Tot nu toe is weinig gesproken over het feit dat ook kernenergie CO2-vrij is. Toch leidt het energie scenario voor 2030, onontkomelijk tot de vraag of we de gewenste transitie zonder de inzet van kernenergie kunnen volbrengen.

Een nieuw aspect in de kernenergie discussie is de thoriumtechnologie. Door niet uranium maar thorium te gebruiken als grondstof in een reactor, in het type reactor met gesmolten zout, vervagen bijna alle bezwaren tegen kernreactoren. Er is veel minder kernafval, dit afval straalt veel korter, de grondstof is rijkelijk op aarde aanwezig, de reactor staat niet onder druk, er is geen risico van knalgasexplosie en een eventuele meltdown kan gecontroleerd plaatsvinden. Alleen het risico van proliferatie, in dit geval verspreiding van Uraan-233, blijft aanwezig.
Het probleem van de Thorium-MSR (MSR=Molten Salt Reactor) is dat deze nog slechts op de tekentafels bestaat. De inschattingen wanneer deze ‘milde kernenergie’ kan worden toegepast lopen uiteen maar de meest optimistische schatting noemt 2024 als het moment dat er een werkende proefreactor is.
Zie ook het artikel van de spreker in het tijdschrift Gea, september 2016.

Imme de Bruijn (1940) studeerde technische natuurkunde te Delft en was werkzaam als leraar HTS en als universitair docent aan de Universiteit Twente. Dat laatste vooral in het grensgebied van de natuurkunde en de onderwijskunde/didactiek. Sinds zijn pensionering in 2005 heeft hij zich o.a. verdiept in vraagstukken van energievoorziening en kernreactoren.

Deze lezing vindt plaats in het kader van onze wisseltentoonstelling: "Energie - waar gaat dat heen?"

Zondag 18 september 2016 14:00 uur.

Wat kunnen we leren van klimaatveranderingen in het verleden?
Een blik terug in de tijd vanaf het einde van de laatste ijstijd tot heden.

Lezing door Dr. W.Z. (Wim) Hoek.

Deze lezing gaat wat dieper in op de veranderingen in klimaat en landschap van Nederland en omgeving over de laatste 15000 jaar. We weten allemaal dat het klimaat schommelt en dat vanaf het einde van de laatste ijstijd opwarming en zeespiegelstijging hand in hand gingen. Over het hoe en wat valt het nodige te vertellen.

Wim Hoek is universitair hoofddocent Fysische Geografie bij de Faculteit Geowetenschappen in Utrecht. Zijn specialisatie ligt op het brede terrein van de (paleo)ecologie en (paleo)klimaatontwikkeling van het Holoceen. Hij is een van de samenstellers van het in 2015 verschenen boek "De vorming van het land - Geologie en geomorfologie"

Zaterdag 18 juni 2016 14:00 uur.

Tijdreizen in het Gooi: van Neanderthalers tot de Tweede Wereldoorlog.
Een actueel overzicht van de regionale archeologie.

Lezing drs. Sander Koopman.

De archeologie van het Gooi staat al meer dan een eeuw in de belangstelling. Het begon op de Gooise heide met opgravingen in de grafheuvels. De “Hilversumcultuur” heeft er haar naam aan ontleend. Baanbrekend in de jaren ’80 was de vondst van Neanderthaler werktuigen in het Corversbos. De middeleeuwen krijgen een gezicht dankzij de recente vondst van een begraafplaats naast de kerk van Ankeveen. En wist u dat er bij de Fransche Kampheide een echt Frans kamp heeft gelegen? Zo worden er voortdurend nieuwe ontdekkingen gedaan, zowel door professionals als amateurs. Het archeologisch verhaal is nooit af! Kom luisteren naar de huidige stand van kennis en ga mee op reis door de tijd.

Drs. Sander Koopman is voorzitter van archeologievereniging AWN Naerdincklant, medewerker bij Geologisch Museum Hofland, en hoofdredacteur van het tijdschrift Archeologica Naerdincklant. Hij houdt zich bezig met regionaal kwartairgeologisch en archeologisch onderzoek en heeft hierover meerdere boeken en artikelen geschreven.

Zondag 15 mei 2016 14:00 uur.

De functie van het Nederlands Edelsteen Laboratorium - zo werkt de moderne edelsteenkunde.

Lezing Dr. Hanco Zwaan.

Edelsteenkunde is een toegepaste wetenschap waarvan intensief gebruik wordt gemaakt in de commercie. Waardeverschillen tussen identiek lijkende stenen en materialen kunnen heel groot zijn. Een goed begrip van het materiaal is onontbeerlijk om goed onderscheid te maken tussen een waardevolle en (veel) minder kostbare steen.
Met geavanceerde technologie kunnen stenen perfect nagemaakt of nagebootst worden, of op een subtiele wijze behandeld worden, zodat ze er na de behandeling veel beter uitzien. De tijd dat alles met een loepje beoordeeld en onderscheiden kon worden is daardoor lang voorbij. In steeds meer gevallen zijn (geavanceerde) laboratorium instrumenten nodig om een definitieve antwoord te kunnen geven om welk product of (natuurlijke) edelsteen het gaat.
Behalve een goed begrip van fysische en chemische eigenschappen, is ook kennis van de geologische achtergrond en vorming van edelstenen noodzakelijk, om de verschillen in eigenschappen van edelstenen van verschillende herkomst goed te begrijpen.
Verschillende voorbeelden uit de praktijk van het Nederlands Edelsteen Laboratorium zullen worden behandeld om bovenstaande te illustreren.

Dr. Hanco Zwaan is mineraloog-edelsteenkundige bij Naturalis; tevens hoofd van het Nederlands Edelsteen Laboratorium.

Zaterdag 30 april 2016 14:00 uur.

Noord-Holland blijft haar aardkundige monumenten koesteren.

Lezing Drs. Eric Khodabux
Meer informatie

Zondag 17april 2016 14:00 uur.

De hybride motor van de mondiale energietransitie.

Lezing Lucia van Geuns

In Nederland betrekken we momenteel slechts 5,5% van onze energievoorziening uit duurzame bronnen. Het gaat vele jaren duren voordat we de transitie naar een volledig duurzame energiemix hebben gemaakt.

Verduurzaming van energie gaat veel verder dan alleen de klimaatproblematiek. Veiligheid en leveringszekerheid van energie zijn minstens zo belangrijk. Daarnaast spelen economische factoren een grote rol. Deze lezing geeft een overzicht van de geopolitieke en economische aspecten in de mondiale energie transitie.

Zie ook het artikel van de spreekster in Geobrief-1-2016.

Lucia van Geuns is Senior Consultant Petroleum Geosciences bij TNO. Zij werkte als Senior Research Fellow bij het energie programma (CIEP) van Instituut Clingendael (2003 – 2014) na een carrière bij Royal Dutch Shell (1980- 2002). Ze houdt zich voornamelijk bezig met de internationale politieke en economische ontwikkelingen in de energiesector. Lucia is in 1980 afgestudeerd aan de Universiteit Leiden als geoloog. Ze is tevens voorzitter van het Koninklijk Nederlands Geologisch Mijnbouwkundig Genootschap (KNGMG).

Deze lezing vindt plaats in het kader van onze nieuwe wisseltentoonstelling: "Energie - waar gaat dat heen?"

Zondag 20 maart 2016 14:00 uur.

Grondwater verontreiniging in het Gooi.

Lezing Michel Hensens

De bodem van het Gooi is hier en daar nogal vervuild. Hoe erg is het; valt het nog te overzien? Michel Hensens vertelt over de toestand van de ondergrond in het Gooi. Niet alleen vanuit geologisch perspectief maar vooral vanuit een geochemisch oogpunt. Hoewel we nauwelijks oppervlaktewater zien bevat de Gooise bodem veel (grond)water. Waar stroomt dat water heen en wat voert het met zich mee? Het wordt je uitgelegd door iemand die zelf heel wat gaten in de mooie Gooise ondergrond heeft mogen maken.

Michel Hensens studeerde 25 jaar geleden af als hydrogeoloog aan de VU. Hij woont in het Gooi. Na vele jaren praktijkervaring met bodemsanering in en rond het Gooi, is hij tegenwoordig als business manager werkzaam bij AT-Osborne (Baarn) een onafhankelijk business en management bureau dat specialistische adviezen verstrekt op diverse terreinen waaronder het leefmilieu. Zo heeft de gemeente Hilversum wel advies ingewonnen bij dit bedrijf inzake milieuproblemen.

Zondag 21 februari 2016 14:00 uur.

Recente ontwikkelingen op de wereld energiemarkt.

Lezing Pier Stapersma

De spreker zal op hoofdlijnen een beeld geven van recente ontwikkelingen in de wereldwijde energievoorziening. De Nederlandse energietransitie wordt in context geplaatst door kort de drijvende krachten achter de groei van de mondiale energievraag te belichten, door recente ontwikkelingen in de internationale gas en olie markten te schetsen, en door kort te reflecteren op de afgeronde klimaatonderhandelingen in Parijs.

Pier Stapersma is als Senior Analist verbonden aan het Clingendael International Energy Programme (CIEP), Den Haag. Zijn primaire aandachtsgebied is de Noordwest-Europese elektriciteits-voorziening in een mondiale context.

Deze lezing vindt plaats in het kader van onze nieuwe wisseltentoonstelling: "Energie - waar gaat dat heen?"

Zondag 17 januari 2016 14:00 uur.

De ondergrond van Amsterdam, een complex verhaal
Ontstaan, samenstelling van de bodem en de invloed op de bewoningsgeschiedenis.

Lezing door Dr. Wim de Gans

De bodem onder Amsterdam is bijzonder gevarieerd. Binnen een diepte van 50 meter komen zowel afzettingen voor die samenhangen met een landijsbedekking, naast zeeafzettingen uit verschillende perioden, rivierafzettingen, windafzettingen naast ook nog veen. Tenslotte heeft ook de mens grote invloed gehad op de bodem.
Al deze afzettingen zijn gevormd binnen een tijdsbestek van ca 150.000 jaar. De ook van plaats tot plaats nogal wisselende samenstelling van de bodem heeft grote invloed op bouwen, tunnelen en wonen in de stad. In de lezing zullen al deze aspecten ter sprake komen.

Dr. Wim de Gans was werkzaam als Kwartairgeoloog bij TNO-Geologische Dienst.
Hij geniet o.a. bekendheid als publicist door het "ANWB Geologieboek Nederland".
Als deskundige en Amsterdammer heeft hij speciale aandacht gekregen voor de ondergrond van zijn eigen woonomgeving, het onderwerp van deze lezing.
Onlangs verscheen van zijn hand het boekje "Aardkundige monumenten in Noord-Holland" dat door de Provincie Noord-Holland is uitgegeven en via de provincie website ook digitaal te verkrijgen is.

Eerstvolgende lezing

Wonen en werken in het Mesolithicum - opgravingen aan de Staringlaan te Soest.
Meer informatie

Tijden

Van 14:00 tot 15:00.